CHĂM SÓC NGÔI NHÀ CHUNG

TRÁCH NHIỆM VÀ SỨ MẠNG CỦA MỌI NGƯỜI

Tâm tình nhân Ngày Thế giới Cầu nguyện cho việc Chăm sóc Thụ tạo

“Đức Chúa là Thiên Chúa đem con người đặt vào vườn Êđen, để canh tác và gìn giữ.” (St 2,15)

 

Lm. Clêmentê Nguyễn Văn Lanh

I. TRÁI ĐẤT – NGÔI NHÀ CHUNG CỦA MỌI NGƯỜI

Dù thuộc tôn giáo nào, sống ở thành thị hay nông thôn, giàu hay nghèo, ở bất cứ quốc gia hay địa vị xã hội nào, tất cả chúng ta đều đang cùng chia sẻ những điều kiện căn bản của sự sống:

Cùng hít thở một bầu không khí.

Cùng phụ thuộc vào một nguồn nước sạch.

Cùng phụ thuộc vào đất đai để tìm kiếm lương thực.

Cùng nương tựa vào rừng, biển, sống ngòi và các hệ sinh thái để duy trì sự tồn tại.

Vì thế, Môi trường sinh thái không phải là tài sản riêng của bất kỳ cá nhân, tập đoàn, tôn giáo hay quốc gia nào. Trái Đất chính là Ngôi nhà chung của toàn nhân loại.

Khi một dòng sông bị ô nhiễm, nước sông không phân biệt người uống thuộc tôn giáo nào.

Khi không khí ô nhiễm, bụi mịn không chừa một sắc tộc nào.

Và khi biến đổi khí hậu gây ra thiên tai, những tổn thất rơi xuống cả người giàu lẫn người nghèo, và người yếu thế lại là những người chịu thiệt hại nặng nề nhất.

Do đó, bảo vệ công trình tạo dựng không chỉ là bổn phận Kitô giáo mà là trách nhiệm đạo đức chung của mọi người.

II. KHỦNG HOẢNG SINH THÁI – THÁCH ĐỐ CỦA THỜI ĐẠI

Ngày nay, nhân loại đang phải đối diện với một cuộc khủng hoảng sinh thái mang tính toàn cầu.

Thứ nhất, biến đổi khí hậu: thời tiết ngày càng cực đoan, nắng nóng, hạn hán, mưa lớn, lũ lụt và bão xảy ra với mức độ đáng lo ngại.

Thứ hai, suy thoái tài nguyên: rừng bị tàn phá, đa dạng sinh học suy giảm, đất đai bạc màu, nguồn nước bị khai thác quá mức.

Thứ ba, ô nhiễm môi trường: rác thải nhựa, nước thải, hóa chất và khí thải đang gây tổn hại nghiêm trọng cho đất, nước, không khí và sức khỏe con người.

Đây không còn là câu chuyện chỉ của “thiên nhiên”. Khủng hoảng sinh thái đang tác động trực tiếp đến sức khỏe, lương thực, việc làm, sinh kế và tương lai của con người.

Đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long, chúng ta có thể cảm nhận rõ những thay đổi qua hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở bờ sông, sụt lún đất và những biến đổi bất thường của dòng chảy sông Mê Kông.

Vì thế, câu hỏi hôm nay không còn là: “Chúng ta có cần bảo vệ môi trường không?” mà là: “Chúng ta phải làm gì, và bắt đầu từ đâu?”

III. MỘT SỰ THẬT ĐƠN GIẢN: TRÁI ĐẤT CÓ GIỚI HẠN

Khoa học cho chúng ta biết một điều rất rõ: tài nguyên Trái Đất là hữu hạn.

Rừng không thể bị khai thác mãi mà không suy kiệt. Nguồn nước sạch không phải là vô tận. Đất đai có thể bị bạc màu. Biển và sông ngòi không thể tiếp nhận vô hạn chất thải.

Nếu con người cứ tiếp tục theo lối sống: “khai thác thật nhiều – tiêu dùng thật nhiều – lãng phí thật nhiều – rồi thải bỏ thật nhiều”, thì cuối cùng chính con người sẽ phải gánh chịu hậu quả.

Phát triển kinh tế là điều cần thiết. Nhưng phát triển không thể chỉ đo bằng số lượng chúng ta sản xuất và tiêu thụ; phát triển phải đi đôi với trách nhiệm đối với con người và thiên nhiên.

Một xã hội phát triển bền vững là xã hội biết đáp ứng nhu cầu của thế hệ hôm nay mà không lấy đi cơ hội sống tốt của các thế hệ mai sau.

IV. KINH THÁNH: CON NGƯỜI ĐƯỢC TRAO TRÁCH NHIỆM CANH TÁC VÀ GÌN GIỮ

Đối với người Kitô hữu, trách nhiệm chăm sóc thụ tạo bắt nguồn từ chính trình thuật Sáng Thế. Ngay từ đầu, Kinh Thánh khẳng định: “Thiên Chúa thấy mọi sự Người đã làm ra quả là rất tốt đẹp.” (St 1,31)

Điều đó cho thấy thụ tạo có giá trị trước mặt Thiên Chúa. Thiên nhiên không phải chỉ là một thứ vật chất để con người tùy ý khai thác và sử dụng.

Đặc biệt, sách Sáng Thế nói: “Đức Chúa là Thiên Chúa đem con người đặt vào vườn Êđen, để canh tác và gìn giữ.” (St 2,15)

Hai động từ “canh tác” và “gìn giữ” diễn tả hai chiều kích không thể tách rời.

- Canh tác là lao động, sáng tạo và sử dụng những gì thiên nhiên cung cấp để phục vụ sự sống.

- Gìn giữ là bảo vệ, chăm sóc và tôn trọng những giới hạn của thiên nhiên.

Con người không được phép biến mình thành “ông chủ tuyệt đối” của công trình tạo dựng, nhưng được mời gọi trở thành người quản gia có trách nhiệm.

Nói cách khác: Con người được trao quyền sử dụng thiên nhiên, nhưng đồng thời cũng được trao trách nhiệm gìn giữ thiên nhiên.

V. SINH THÁI TOÀN DIỆN – CHĂM SÓC THIÊN NHIÊN VÀ CON NGƯỜI

Trong Thông điệp Laudato Si’, Đức cố Giáo hoàng Phanxicô nhấn mạnh đến khái niệm “sinh thái toàn diện”.

Theo đó, chúng ta không thể tách rời cuộc khủng hoảng môi trường khỏi cuộc khủng hoảng xã hội. Khi thiên nhiên bị tổn thương, con người cũng bị tổn thương; và người nghèo thường là những người chịu hậu quả nặng nề nhất. Vì thế, chăm sóc thiên nhiên cũng chính là chăm sóc con người.

1. Yêu người thân cận cũng là bảo vệ môi trường

Chúa Giêsu dạy: “Ngươi phải yêu người thân cận như chính mình.” (Mt 22,39)

Trong xã hội hôm nay, tình yêu ấy có thể được thể hiện bằng những hành động rất cụ thể.

- Khi tôi không xả rác xuống sông, tôi đang tôn trọng người sống ở hạ nguồn.

- Khi tôi không lãng phí thực phẩm, tôi đang biết trân trọng công sức của người sản xuất và nguồn tài nguyên của Trái Đất.

- Khi tôi sử dụng điện, nước và các nguồn tài nguyên một cách tiết kiệm, tôi đang nghĩ đến người khác và đến thế hệ tương lai.

Vì vậy, bảo vệ môi trường không phải là một việc xa lạ với lòng bác ái; đó chính là một cách thực hành tình yêu thương trong đời sống hôm nay.

2. Tiếng kêu của Trái Đất và tiếng kêu của người nghèo

Khủng hoảng sinh thái cũng là một vấn đề công bằng.

Người có điều kiện có thể mua nước sạch, xây dựng nhà ở an toàn hơn hoặc di chuyển khi thiên tai xảy ra. Nhưng người nghèo thường không có những lựa chọn ấy.

Một mùa hạn hán, một trận lũ, một vụ sạt lở hay một mùa mất trắng có thể làm mất đi nguồn sống của cả một gia đình.

Vì thế: Không thể chăm sóc Trái Đất mà quên người nghèo. Không thể bảo vệ môi trường mà bỏ quên công bằng xã hội. Đó chính là tinh thần của sinh thái toàn diện.

VI. KHÔNG AI ĐỨNG NGOÀI TRÁCH NHIỆM

Chăm sóc ngôi nhà chung không phải là trách nhiệm của riêng các nhà khoa học, chính phủ hay các tổ chức môi trường. Đó là trách nhiệm của mọi người và mọi cấp độ của xã hội.

- Mỗi cá nhân: thay đổi lối sống, giảm lãng phí và tiêu dùng có trách nhiệm.

- Mỗi gia đình: giáo dục con cái biết yêu thiên nhiên, tiết kiệm điện nước và giữ gìn môi trường.

- Trường học và các tổ chức: xây dựng ý thức và những chương trình bảo vệ môi trường.

- Doanh nghiệp: sản xuất có trách nhiệm, giảm chất thải và sử dụng tài nguyên bền vững.

- Chính quyền: xây dựng chính sách, pháp luật và hạ tầng bảo vệ môi trường.

- Các cộng đồng tôn giáo: khơi dậy lương tâm, tinh thần trách nhiệm và tình liên đới đối với con người cũng như thiên nhiên.

Mỗi người một phần trách nhiệm; mỗi người một hành động; tất cả cùng góp phần bảo vệ ngôi nhà chung.

VII. BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG VIỆC NHỎ

Bảo vệ môi trường không nhất thiết phải bắt đầu bằng những việc lớn. Điều quan trọng là bắt đầu từ những việc nhỏ và làm cách kiên trì.

1. Giảm – Dùng lại – Tái chế

Thực hành nguyên tắc 3R:

* Reduce – Giảm: giảm nhựa dùng một lần, giảm tiêu dùng không cần thiết, giảm lãng phí thực phẩm.

* Reuse – Tái sử dụng: sử dụng lại những vật dụng còn giá trị thay vì nhanh chóng vứt bỏ.

* Recycle – Tái chế: phân loại rác và đưa những vật liệu có thể tái chế vào đúng quy trình.

2. Tiết kiệm điện và nước

Tắt điện, quạt, máy lạnh và các thiết bị khi không cần thiết. Không để nước chảy lãng phí. Một giọt nước tiết kiệm hôm nay có thể trở thành một phần nguồn sống của ngày mai.

3. Trồng và chăm sóc cây xanh

Trồng cây tại gia đình, trường học, giáo xứ, cơ quan và khu dân cư. Không chỉ trồng cây, nhưng hãy chăm sóc để cây thực sự sống và phát triển.

4. Bảo vệ nguồn nước

Không xả rác, dầu nhớt, hóa chất và nước thải chưa xử lý xuống ao hồ, kênh rạch, sông ngòi. Bảo vệ nguồn nước là bảo vệ sự sống.

5. Tiêu dùng có trách nhiệm

Trước khi mua một món đồ, hãy tự hỏi: “Tôi có thật sự cần nó không?”

Nếu không cần, đừng mua. Nếu có thể dùng lại, hãy dùng lại. Nếu có thể sửa chữa, hãy sửa chữa thay vì vội vàng vứt bỏ.

VIII. CẦU NGUYỆN VÀ HOÁN CẢI SINH THÁI

Ngày Thế giới Cầu nguyện cho việc Chăm sóc Thụ tạo nhắc nhở chúng ta rằng cầu nguyện và hành động phải đi đôi với nhau.

Cầu nguyện giúp chúng ta:

Tạ ơn – vì món quà sự sống, thiên nhiên và thế giới chúng ta đang được trao ban.

Sám hối – vì những hành vi ích kỷ, lãng phí và thiếu trách nhiệm đã làm tổn thương công trình tạo dựng.

Hoán cải – thay đổi cách suy nghĩ, cách tiêu dùng và cách sống.

Hành động – biến niềm tin và lòng yêu mến thành những việc làm cụ thể mỗi ngày.

Hoán cải sinh thái không phải là một cảm xúc nhất thời. Đó là một lối sống mới, trong đó chúng ta học cách sống đơn giản hơn, tiết độ hơn, biết đủ hơn và có trách nhiệm hơn.

IX. CHÚNG TA MUỐN ĐỂ LẠI ĐIỀU GÌ?

Trái Đất không phải là tài sản riêng của thế hệ chúng ta. Chúng ta chỉ là những người được trao phó trách nhiệm chăm sóc ngôi nhà chung trong một khoảng thời gian ngắn của lịch sử. Vì thế, câu hỏi quan trọng không chỉ là: “Hôm nay chúng ta lấy được gì từ Trái Đất?” mà còn là: “Ngày mai chúng ta sẽ để lại gì cho thế hệ sau?”

Một dòng sông sạch hơn hay một dòng sông đầy rác?

Một cánh rừng xanh hơn hay một vùng đất trơ trụi?

Một môi trường lành mạnh hơn hay một hành tinh ngày càng kiệt quệ?

Câu trả lời không chỉ nằm trong tay các nhà khoa học hay các nhà lãnh đạo. Câu trả lời nằm trong lựa chọn của mỗi người chúng ta, ngay từ hôm nay.

Bởi vì: Chúng ta cùng sống trong một ngôi nhà. Chúng ta cùng chia sẻ một Trái Đất. Chúng ta cùng có một trách nhiệm. Và chúng ta cùng chia sẻ một tương lai.

Vì thế, hãy bắt đầu từ những điều rất nhỏ: bớt một túi nhựa, tiết kiệm một giọt nước, trồng thêm một cây xanh, không xả một món rác và biết nghĩ đến người khác trước khi tiêu dùng. Những việc nhỏ ấy, khi được hàng triệu người cùng thực hiện, sẽ tạo nên một thay đổi lớn.

Chăm sóc ngôi nhà chung không phải là việc của riêng ai. Đó là trách nhiệm và sứ mạng của tất cả chúng ta.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Kinh Thánh Trọn Bộ (Cựu Ước và Tân Ước).

2. United Nations Environment Programme – UNEP (2021), Making Peace with Nature: A Scientific Blueprint to Tackle the Climate, Biodiversity and Pollution Emergencies, Nairobi.

3. Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC (2023), Climate Change 2023: Synthesis Report, Geneva.

4. Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam (2020), Kịch bản Biến đổi khí hậu và Nước biển dâng; Kịch bản Xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long.

5. World Commission on Environment and Development – WCED (1987), Our Common Future (Báo cáo Brundtland), Oxford University Press.

6. Đức Giáo hoàng Phanxicô (2015), Thông điệp Laudato Si’: Về việc chăm sóc ngôi nhà chung, bản dịch của Ủy ban Bác ái Xã hội – Caritas Việt Nam.